ايرج افشار
275
دفتر تاريخ ( مجموعه اسناد و منابع تاريخى ) ( فارسى )
يادداشت آنچه در اوراق بعد چاپ مىشود اصل خطى آن به خط شادروان عباس اقبال آشتيانى است به دو صورت : نخست ، تحريرى است با خطخوردگيهاى متعدد . ديگر چهار صفحه تحريرى است اصلاح شده از همان نوشته . دنبالهء هردو قسمت در دست نيست . اين نوشته پيشنويس چند صفحهاى از آغاز سفرنامهء سردار سپه است به سمت بوشهر و سپس بندر طاهرى و مآلا اهواز به قصد دفع ياغيگرى شيخ خزعل و تسلّط قواى دولتى بر منطقهء خوزستان . اين سفر از سيزدهم عقرب ( آبان ) 1303 آغاز شد و يازدهم جدى ( دى ) به پايان رسيد . اين اوراق دستنويس اقبال را همراه چند نامهء قزوينى سالها پيش از كتابفروشى اقبال خريدم ولى چون لاى قسمتى از اوراق بازمانده از تقىزاده رفته بود فراموش شده بود كه به چاپ برسد . بازيافتن نوشتهء اقبال نكتهاى را برايم مكشوف ساخت بدين معنى كه آن مرحوم نويسندهء عمومى و اصلى سفرنامه بود . پس اينكه مشهور شده بود كه فرج الله خان بهرامى ( دبير اعظم ) منشى مخصوص سردار سپه نويسندهء آن بوده است درست نيست . بر آن كتاب كه به سال 1302 در مطبعهء كلّ قشون در 418 صفحه چاپ شده بود نام كسى كه مؤلف بوده است ياد نشده و اينكه خانبابا مشار نويسنده را ذيل عنوان مغلوط « سفرنامهء شاهنشاه به خوزستان » . رشيد ياسمى دانسته است درست نيست و ظاهرا به ملاحظهء آنكه رشيد ياسمى در وزارت دربار منصبى داشت و چون نويسندهء فاضلى بود چنان نسبت مخدوشى از راه شايعه پيش آمده است . نام واقعى كتاب سفرنامهء خوزستان است و به طور اشهر آن را نوشتهء فرج اللّه بهرامى نام مىبردند .